Jan Hugo Verhaert: Uitgever en veelzijdig creatieveling overleden

Jan Verhaert (22 april 2003)

'Niets en niemand zal vergeten worden'. In dit tijdperk van collectieve amnesie en verblinding door de zo meteen al achterhaalde actualiteit dient dit gebiedende vers van Anna Akmatova meer dan ooit gekoesterd te worden.

In de gezaghebbende Geschiedenis van de uitgeverij in Vlaanderen ¹ van prof. em. dr. Ludo Simons staat Jan Hugo Verhaert (° De Panne, 9 juni 1927) alvast definitief geboekstaafd als uitgever van de geruchtmakende Galgeboekjes.

*

Reeds vroeg op zijn levenspad kruiste Jan Hugo Verhaert drie levenslange weggenoten: de geëngageerde dichter Marc Braet (1925-2003), de filosoof en erudiete kunstcriticus Jaak Fontier (°1927), de dichter en cultuurhistoricus Jan van der Hoeven (1929). Zij hebben alle drie tot ver over de grenzen bijgedragen tot de luister van Brugge en van Vlaanderen.

Het was in 1952 dat Jan Hugo de begaafde graficus en pedagoog Albert Setola (1916-1981) leerde kennen, die een bas-reliëf geboetseerd had van Jan Brito (de bekende Brugse boecscrivere en drukker uit de late XV^de eeuw), naar wie de drukkerij-uitgeverij Britto genoemd was, waarvan Jan Hugo destijds zaakvoerder was. Setola zou later met zijn Korrekelder een belangrijke rol spelen in het Brugse kunstleven.

Indien ik dit nu in herinnering breng, dan is het omdat boeken en plastische kunsten in hoge mate het leven van Jan Hugo hebben bepaald – en dàt is het leven dat ik hier  wil gedenken en herdenken.

*

In 1956 trad Jan Hugo in dienst van de Brusselse uitgeverij Meddens / Elsevier als verantwoordelijke voor het tijdschrift World Theatre / Théâtre dans le Monde, een blad gesubsidieerd door de Unesco. Hij verzorgde ook de vormgeving van het kwaliteitsmaandblad De Periscoop waarin hij al dan niet onder schuilnaam bijdragen publiceerde. Hij secundeerde ook de symbolistisch-surrealistische schilder Marc. Eemans (1907-1996), lector bij Meddens, bij diens activiteiten voor het Centre International pour l’Actualité Fantastique et Magique (CIAFMA), voor het tijdschrift Fantasmagie en voor het cultuurcentrum Kunst en Poëzie te Brussel. Jan Hugo was aldus goed vertrouwd met het Brusselse culturele leven.

Eind 1964 richtte Jan Hugo de uitgeverij De Galge op, waar ik vanaf 1967 als literair adviseur aangetrokken werd. Jan verzorgde niet alleen de typografie en de omslagontwerpen, maar publiceerde ook enkele boeken onder de schuilnaam Galgenius. Hij vertaalde onder meer Die Leiden des jungen Werthers van Goethe (met een woord vooraf van Thomas Mann).

*

De Galge profileerde zich bewust als een eclectische zoniet buitenissige uitgeverij die geen (ook commerciële) bokkensprongen schuwde. Naast poëzie, proza en essays verschenen pamfletten, actualiteitsuitgaven en kolder.

Auteurs van diverse pluimage publiceerden bij De Galge: de Tijd en Mens-ers Albert Bontridder, Jan Walravens en Marcel Wauters; grijze eminenties als Paul de Vree en Karel Jonckheere; de traditionele romanschrijver Clem Schouwenaars en de nouveau roman-adepten Laurent Veydt (pseudoniem van Georges Adé) en Hector-Jan Loreis. Zonder buitenbeentjes te vergeten als Serge Largot, Willy Lauwens, Joannes Marijnen en Jo Verbrugghen. Frans Depeuter, Robin Hannelore en Walter van den Broeck publiceerden Troïka voor spoken, de neerslag van een collectief literair experiment. Gerd de Ley bundelde aforismen en cursiefjes van de onvolprezen kunstcriticus Marc Callewaert. De romancier Robert Baeken (vader van Nachtburgemeester Vitalski) debuteerde niet bij Bruna, maar wel degelijk met een dichtbundel bij De Galge.

We publiceerden niet alleen een revelerend boek over Paul van Ostaijen maar ook de verhandeling over het toneel van Hugo Claus van Jacques De Decker (thans vast secretaris van de Académie royale de langue et de littérature françaises), een bundel baanbrekende kritieken van Paul de Vree, een bloemlezing jonge vrijzinnige dichters samengesteld door Jan de Roek enz.

De bonae litterae in de breedste zin van het woord vormden ongetwijfeld de hoofdmoot van het Galge-fonds. Maar daar is niet alles mee gezegd.

De Nederlandse romancier Ton Meurs verspreidde gisteren vanuit Amsterdam een persbericht waarin hij het overlijden meldt van Jan Hugo Verhaert, 'uitgever en veelzijdig creatieveling'. Daar staat onder meer te lezen:

Walter van den Broeck verklaarde eens dat hij zijn boekje met Hollandermoppen, 1 cola met 6 rietjes (1969), gemaakt had als blijk van grote waardering en als (financiële) ondersteuning voor uitgever Jan Verhaert. Het werd inderdaad een bestseller (30 drukken tot 1972).

*

Wat als 'Mei 68' in de cultuurgeschiedenis is ingegaan kwam ook ruimschoots aan bod. Met dien verstande dat het in Vlaanderen eerder stookte als in Parijs. In 1967 kwam het pamflet Matrakkensabbat van Nic van Bruggen van de pers, een rijk geïllustreerde aanklacht tegen de ruwheid van het optreden van de ordehandhavers in België en Nederland. (De titel verwijst naar de ophefmakende foto-tentoonstelling die Van Bruggen met provo-leider Koen Cailliauw organiseerde.)  

De januari-revolte te Leuven (1968) blijft tot op vandaag een onmisbaar dagboek waarin studenten, studentenleiders (w.o. Pol Goossens en Ludo Martens...), professoren en bij de problematiek betrokken intellectuelen, scherp en duidelijk hun visie neerschreven. (Het boek kwam tot stand dankzij de bemiddeling van Jan van Broeckhoven, thans voorzitter van de Vrienden van de Zwarte Panter...). Eveneens in 1968 publiceerde Albert van Hoeck Viva Che!, een striemende aanklacht tegen rasdiscriminatie, hypocrisie en imperialisme.

Eerder hadden we al Mijn waarheid van dr. Marcel Brauns S.J. gepubliceerd, wat schandaal verwekte. Later werd dan nog Kolonialisme in Vlaanderen uitgegeven, samengesteld door de werkgroep De Witte Kaproenen (1967-1985), alsmede uittreksels van het Nurembergdagboek van nazi-ideoloog Alfred Rosenberg, Hitler en het Derde Rijk naast Op de 'Lange Mars' met Voorzitter Mao van de Bond van Nederlandse Marxisten-Leninisten of De geschiedenis van de K.P.

Een en ander werd alleszins niet in dank afgenomen. Zowel 'links' als 'rechts' kwamen we in een kwalijke geur te staan. Links noch rechts maar averechts... Die schijnbare versatiliteit, nog altijd mijns inziens een gezonde verdediging van het waarachtige vrije woord, stond echter een succesvolle commerciële en vooral herkenbare positionering en profilering in de weg.

Het laatste Galgeboekje (nummer 75) verscheen op de Antwerpse Boekenbeurs van 1976: Bij nader inzien. Van Achterberg tot weverbergh, een bundel grondige interviews van journalist Willlem M. Roggeman.

Jan Hugo kon het echter niet laten. Af en toe publiceerde hij nog onder meerdere inprints, grafiek, proza en poëzie (o.m. het debuut van de later populaire televisiemaker Paul Jambers).

*

In de Brugse kunstacademie was Jan Hugo Verhaert in zijn jeugdjaren een bevriende klasgenoot van Ernst Aerts (°1928), die als Serge Largot naam zou maken als mede inspirator van de kunstenaarsgroepen 'Onderaards' en 'Lumen numen'. Na het uitgeversavontuur namen nu de plastische kunsten de overhand.

Jan Hugo exposeerde in februari 1983 in de Belbrit ('Belgisch-Britse') Association Dirty Duck te Antwerpen zijn dadaïstische en satirische heimwee- en kijkastjes (getekend Galgenius), en surrealistische collages en impressionistische aquarellen (getekend met het anagram Trährev). Hij was echter te bescheiden – of was hij onderhevig aan pleinvrees ? – om verder met zijn plastisch werk buiten te komen. Wat er ook van zij, hij ging opnieuw studeren aan de Academie: boetseren, mouleren, kappen in hout en steen, anatomie en kunstgeschiedenis.

*

Naar het einde van zijn leven diende Jan Hugo eerst een serviceflat te betrekken en uiteindelijk in rusthuizen opgenomen te worden, waar hij – de eenzelvige en vrije vogel – zich onvermijdelijk gekooid voelde...

Hij werd dagelijks een of meermaals bezocht door Pruts Lantsoght, zijn voormalige echtgenote, die hem met bewonderenswaardige inzet in die laatste levensmaanden vergezelde en begeleidde.

Jan Verhaert (Residentie De Gulden Lelie, Antwerpen 2010)

Jan Hugo Verhaert overleed in Residentie Edelweiss te Berchem op 1 juli rond 5u30.

Hij was een gevoelige, tolerante en zachtmoedige man. Hij stond wantrouwend (en meewarig) tegenover de luidruchtigen die al te graag voor het voetlicht treden. Hij was een stille natuur, naar bourgeois-maatstaven excentriek, maar dat belette niet dat, wanneer hij het vanuit zijn persoonlijk rechtvaardigheidsgevoel nodig en onweerstaanbaar achtte, hij zich principieel en doortastend kon opstellen.

*

Eerste rij: Pruts Lantsoght, Jan de Bruyne; tweede rij, van l. naar r.: Griet de Bruyne,

Fons Lantsoght, Leentje Verhaert

Met een mis in de Sint-Willebrorduskerk te  Berchem werd gisteren in alle intimiteit afscheid genomen van mijn weggenoot Jan Verhaert.

Henri-Floris JESPERS

Comments

[ruymaekers marcel]

Heb jan leren kennen op de galgehoeve in balen ik kwam de bloemen water geven en zwemmen in de plaatselyke vyver heb ook leentje leren kennen waarvan ik nog graag iets zou horen 0497 70 12 40

[Bolleke]

Met bewonderswaardig moed heeft zijn ex-echtgenote, mevrouw Pruts Lantsoght zijn laatste dagen een beetje verlicht... maar ze is er ook altijd voor iedereen als het nodig is!!
Voor Pruts hoop ik dat dat ook zij nu de steun krijgt die ze verdient...!
De mijne heeft ze bij deze!
dat jan Hugo rust in vrede - hij was een fijne man x

[CDR-Mededelingen]

Het heeft me plezier gedaan je woorden te lezen, Pruts x