Overblog
Suivre ce blog
Editer l'article Administration Créer mon blog
4 février 2013 1 04 /02 /février /2013 05:26

 

ToussaintVB.jpg

Fernand Victor Toussaint van Boelaere (1875-1947) heeft mij altijd geboeid, meer wellicht als personage dan als schrijver, al kon ik zijn distante stijl en de onderhuidse tragiek van zijn proza wel waarderen. Hij was een heer van stand, betrokken bij Van Nu en Straks en de stichting van de VVL (Vereniging van Vlaamse Letterkundigen, waarvan hij een tijdlang secretaris was) en van het Nieuw Vlaams Tijdschrift, jarenlang correspondent van het Algemeen Handelsblad, voorzitter van de Vlaamse PEN-Club, bestuurslid van de Koninklijke Academie voor Taal- en Letterkunde, directeur van het Beknopt Verslag van de Senaat, directeur-generaal bij het Ministerie van Justitie ….

Vanaf de tweede helft van de jaren zestig verwierf ik, telkens de gelegenheid zich aanbood, exemplaren van zijn talrijke publicaties (waar destijds nauwelijks belangstelling voor bestond), waaronder enkele benijdenswaardige edities, al dan niet met eigenhandige opdracht. Eind vorige eeuw stond ik die collectie af aan een belangstellende vriend bibliofiel. Ik ben geen verzamelaar en had qua aankoop van boeken andere prioriteiten. Jammer genoeg, maar wanneer je niet over krachtige financiële middelen beschikt, moet je soms noodgedwongen een offer brengen om recente wetenschappelijke publicaties te kunnen verwerven (ik beschouw nl. mijn bibliotheek in eerste instantie als een werkinstrument).

ToussaintBIB.jpg

Wel bewaarde ik zorgvuldig de catalogus van de openbare veiling van Toussaint van Boelaeres indrukwekkende bibliotheek, een tuimeldruk uit: 414 kavels Nederlandse en Vlaamse boeken (en manuscripten), en 408 kavels “écrivain de langue française).

*

Voor zijn ('vermeende?) rol tijdens de repressie werd de 'goudsmid van de Vlaamse letteren' vaak opgevoerd als 'grootinquisiteur', vooral dan als belager van Felix Timmermans (een campagne die door sommigen als 'maniakaal' in het daglicht werd gesteld). Door Gaston Durnez werd hij in dat verband getypeerd als 'wraakengel', als iemand die “in de nadagen van zijn artistieke roem [...] nog altijd een eersterangsrol wilde spelen.” Over Toussaint vernam ik heel wat in mijn gesprekken met Bert Decorte, Maurice Gilliams en (vooral) Karel Jonckheere (die mij 't een en 't ander onthulde dat ik, zolang ik die 'revelaties' niet objectief kan documenteren, vooralsnog liever niét openbaar maak – het klassieke probleem met 'vertrouwelijke' mondelinge getuigenissen ).

Zuurvrij23-copie-1.jpg

Terug naar Zuurvrij. In de jongste aflevering publiceert David de Gier een scherpzinnig en evenwichtig opstel over Van Boelaeres “controversiële zoektocht naar de waarheid”: 'De drift! De woede, die drang tot weten' (pp. 48-57). De Gier noteert dat Toussaint al in de dertig jaren waarschuwde voor “het gevaar van de nazi's”. Over de uitzuivering citeert hij Toussaint zelf, die in De Faun schreef : “Mijn standpunt op dat gebied is zeer eenvoudig: ik wil weten. Ik heb den indruk dat de zaak psychologisch en historisch van belang is.”

Welke schrijvers werden door Toussaint geviseerd tijdens de repressie (ik citeer De Gier) ?

Grote namen. Ernest Claes, Felix Timmermans, Maurice Roelants, Filip de Pillecyn. Hadden deze mannen ook daadwerkelijk gecollaboreerd? De definities lopen uiteen, maar vanuit de afstand van de tijd bekeken, ja. Een ja met kanttekeningen. […] Kort samengevat hadden de door Toussaint genoemde schrijvers vrijwillig geprofiteerd van de nazi-ideologie en -oppressie of zelfs aan de verspreiding of instandhouding ervan bijgedragen. (p. 53)

Toussaint spaarde ook bevriende auteurs niet, maar hield paradoxaal genoeg sommige mensen die niet van volledig onbesproken gedrag waren de hand boven het hoofd, zoals Gerard Walschap. (p. 55)

Er valt Toussaint van alles te verwijten”, maar zijn pogingen “om de waarheid aan het licht te brengen [...] komen voort uit zijn verlangen naar rechtvaardigheid, en getuigen van veel moed”, aldus De Gier.

*

In dat verband wil ik hier wijzen op de studie van Matthijs de Ridder, 'De gebaarde Toussaint van Boelaere: over Toussaints Vlaamse strijd voor een zuivere literatuur en de worsteling van Golfslag met de erfenis van het incivisme en Vlaams-idealisme' (opgenomen in: Elke Brems / Tom Sintobin, De goudsmid en de klein-inquisiteur. Essays over F.V. Toussaint van Boelaere, gevolgd door een geannoteerde uitgave van Het gesprek in Tractoria, Gent, Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde, 2008).

*

Het kan in dit signalement niet de bedoeling zijn om grondiger in te gaan op een problematiek die met de nodige zin voor nuances benaderd moet worden. De lectuur van Zuurvrij heeft er mij alvast toe gebracht twee bijdragen van Toussaint in het Nederlandse tijdschrift Apollo te herlezen. Ze verdienen alleszins een grondige evaluatie en historische situering: 'De Vlaamsche literatuur onder de bezetting' (tweede jg., 1947, pp. 41-49; 139-152) en zijn kroniek 'Bij het heengaan van Felix Timmermans', waarin hij kernachtig de puntjes op de i zet (ib., pp. 114-117).

Zowel Karel Jonckheere (cf Tom Sintobin, 'Karel Jonckheere, Fernand Victor Toussaint van Boelaere, Karel van de Woestijne. Over de rol van trivialiteit in de literatuurgeschiedenis', in: Verslagen en mededelingen van de Koninklijke Academie voor Nederlandse taal- en letterkunde, jg. 2008, pp. 409-435) als Hubert Lampo (cf Jan Lampo, 'Hubert Lampo: schrijven in oorlogstijd', in: Gierik & NVT, jg. 29, nr. 110, pp. 45-57) hebben veel te danken gehad aan Toussaint.

De verfijnde estheet Toussaint van Boelaere, die qua mentaliteit nog stevig wortelde in de negentiende eeuw (die zoals u bekend tot 1914 strekte), was alleszins een schrandere criticus. In zijn bovengenoemd overzicht van de Vlaamse literatuur in bezettingstijd (1947) sprak hij zijn waardering uit voor (in alfabetische volgorde) Piet van Aken (de 'inquisiteur' nam het hem blijkbaar niet kwalijk meegewerkt te hebben aan het collaborerende  Westland...), Louis Paul Boon, Johan Daisne en Hubert Lampo.

*

Zuurvrij, het fraai vormgegeven en geïllustreerde berichtenblad van het AMVC / Letterenhuis, verschijnt nu al meer dan tien jaar, steevast gevuld met boeiende verhalen over de Vlaamse (en Nederlandse) literatuur. 'Berichtenblad? Niks van. Gewoon een onmisbaar tijdschrift.

Zoals enkele andere, die hier later aan bod komen....

Henri-Floris JESPERS

(wordt vervolgd)

 

Met ingang van het volgende nummer (24) begint er een nieuwe abonnementsperiode. Als u Zuurvrij de komende twee jaar (vier nummers) niet wil missen, volstaat het 20 € te storten op rekening BE90733008313132 van Musea en Erfgoed Antwerpen, Grote Markt 1, BE 2000 Antwerpen, met vermelding van uw naam, leveringsadres en 'Zuurvrij 2013-2014'.

De redactie bestaat uit: Leen van Dijck, Diane 's Heeren, Jan Robert, Jan Stuyck en Johan Vanhecke.

 

Eerdere berichten over de jongste aflevering van Zuurvrij:

http://mededelingen.over-blog.com/article-zuurvrij-23-i-jan-lampo-over-jet-jorssen-114764941.html

http://mededelingen.over-blog.com/article-zuurvrij-ii-henri-floris-jespers-over-jet-jorssen-114772547.html

Partager cet article

Published by CDR-Mededelingen - dans histoire de la littérature
commenter cet article

commentaires

Présentation

  • : Le blog de CDR-Mededelingen
  • : Nederlandse en Franse literatuurgeschiedenis, onuitgegeven teksten, politieke en culturele actualiteit
  • Contact

Recherche