Overblog
Editer l'article Suivre ce blog Administration + Créer mon blog
7 octobre 2011 5 07 /10 /octobre /2011 19:35

 

SprakeloosLanoye.jpg

Tom Lanoye is niet dom. Hij is geen man die goud in een zilvermijn zal zoeken. Maar hij zal wel alles uit de kast halen ten bate van de vormgeving van zijn imago. Dat op zijn beurt de kassa laat rinkelen. Het was dan ook te verwachten dat Sprakeloos ooit op de planken zou verschijnen. Na de laaiende boekbesprekingen, goed voor herdruk op herdruk, de vertaling van de roman in het Frans [La langue de ma mère], begint de verkoop te dalen. Om die weer omhoog te krikken, moet uit een ander vaatje worden getapt. Dat zijn monstertrilogie uitgezonden wordt is bovendien mooi meegenomen. Want Lanoye weet: alles is te koop, zelfs succes. En daarom werd de roman een onemanshow, als tijd en plaats geschikt waren.

 

Met stijl, nu eens overhellend naar de ode, dan weer scherend langs het melo vertelt hij het verhaal van de aftakeling, de ziekte en het overlijden van zijn moeder. Ook de lijdensweg langs de andere kant, de kant van de echtgenoot en de zoon, komt aan bod. ‘Eens acteur, altijd acteur’, want tijdens haar leven was zij zeer bedrijvig in het toneelcircuit van Lanoye’s geboortestad Sint-Niklaas. Gaandeweg blijkt dat de overacting zo eigen aan dat circuit zich ook in haar eigen omgeving afspeelt. Dat zij iedereen en alles in haar spel betrekt. Dat de buren en verwanten figuranten, tweedeplans zijn. Dat zij de figuur is waar de wereld om draait, zelfs wanneer zij aan de zijkant figureert. Elke bijrol verdraait zij tot een hoofdrol.

 

In haar verhaal zit zijn verhaal. Het showen, acteren, manipuleren, dramatiseren heeft Lanoye niet van vreemden. Hij heeft zijn vaders geduld en ingetogenheid, omgeven door de harde neiging alles op zichzelf te projecteren en daarmee te paraderen. Wat kan er uit een futiel voorval gehaald worden om er een drama van te maken, en toch een hoogwaardige standing te behouden? En laat vervolgens de verbeelding, Jezus op een motorfiets, een handje helpen. Nu eens is hij een prediker, even later een aanklager, om bliksemsnel in de huid van de verdediger te kruipen. Alles is toegelaten voor het knaagdier dat Lanoye is.

 

Meer dan een stoel en een projectiescherm op de achtergrond heeft hij niet nodig. Al vertellend zie je dat hij een fan was van Freek de Jonge en een nieuwe Toon Hermans wil worden. Om nog dieper in het heelal van zijn moeder binnen te dringen. Als een naald in een ader. Hij bekent dat via een omweg. De Nederlandse cabaretier uit Sittard was de enige waar zijn moeder naar opkeek. Een reisje naar Amsterdam om hem in Carré bezig te zien, was een reis naar de paleiszaal van de hemel. Daar zal de tournee van Lanoye ook eindigen. Tijdens de Nederlandse Boekenweek van 2012, wanneer ‘zijn’ boekenweekgeschenk verschijnt in de vorm van een novelle. Eens slagerszoon met een brilletje, altijd het brilletje van de slagerszoon.

 

Het optreden in Carré heeft nog een bijkomende reden. Het zal het eindpunt betekenen van een rouwproces. Eenmaal het doek aan de Amstel gevallen is kan hij een bladzijde omslaan. Men keert altijd terug naar zijn eerste liefde, maar op een gegeven moment moet die ingelijst worden. Kan de lijst een ereplaats krijgen in zijn brein, dat menselijk salon, met binnen het introspectief blikveld een gevulde pralinedoos om, met de ziel van Brel maar met zijn eigen stem, nu eens zachtjes dan weer luidkeels te zingen: ‘Je vous ai apporté des bonbons, …’ Het klinkt pathetisch, maar Lanoye is overgevoelig. In de gevulde hand van Lanoye zit geld dat stinkt. Geld stinkt altijd. Daarom is zijn hand welruikend, door een parfum die week maakt, de tederheid oproept. Die de gedachte ‘is dit niet op de rand van?’ versmoort en alles logisch maakt, goedaardig met een verguld randje.

 

Zijn onemanshow valt uiteen in twee delen. Door een pauze. Beide delen zijn echter één verhaal. Toch raken ze theatraal elkaar niet, daarvoor is het verschil te groot. In het eerste deel heeft Lanoye zich op het woord geconcentreerd. Beeld is er nauwelijks tot niet. Hij wisselt de voordracht af met een stemverbuiging wanneer hij in de huid van zijn moeder kruipt en haar gedrag overneemt. Zo haalt hij het publiek zijn geboortehuis binnen. Behang wordt luistervink. In haar Grieks theater. Het werkt, maar strompelt af en toe. Door een gebrek aan structuur. Met voordracht en een paar spelmomenten kom je er niet. Er moet, voor welke theatervorm dan ook, een lijn zijn, waar mag van afgeweken worden, zolang de zijwegen logische omwegen blijken te zijn.

 

In het tweede deel is de structuur van betere kwaliteit. Via een bezoek met zijn ouders aan Amsterdam en haar mening over de Hollandse kroket [Geld haal je uit de muur, toch geen kroket!] kan hij zijn kritiek spuien op het calvinistisch denken dat uitgaat van less is more. Het Vlaamse Nederlands is Breughel én Rubens. Heeft het heerlijke absurde van Panamarenko én Marcel Broodthaers. Handen af, puriteinen!

 

Even later komt Lanoye terecht in de eindfase van zijn moeders leven. Hij begint met de laatste grote opmaak voor het laatste familiefeest waarin zij centraal zal staan: la femme d’orchestre. Even toch nog een zijweg. Spelen is voor een solist altijd een beetje plagen. Die zijweg is zijn outing en haar reactie daarop. Dan gaat het pijlsnel naar de doodstrijd. Het decor wordt beter benut, een toepasselijk lied zet de eindsprint in, This bitter Earth, gezongen door Dinah Washington. Het wordt abrupt afgebroken. Terecht. De overgang van het leven naar de dood is ook een breuklijn, waar men niet zomaar overheen stapt.

 

Sprakeloos op de planken is een ode aan de moeder. En een bewijs dat de schrijftaal bij Lanoye nauwelijks verschilt met de spreektaal. Een heerlijke voorstelling is het. Maar het boek is beter dan de film, pardon, de show. Een cliché, jawel, maar zijn clichés niet de enige en ultieme waarheden?

Guido LAUWAERT

 

Sprakeloos op de planken – van en door Tom Lanoye –productie Behoud de Begeerte & KVS – tot 15 november op reis in België – volgend jaar reisvoorstellingen in Nederland.

Partager cet article
Repost0

commentaires

Présentation

  • : Le blog de CDR-Mededelingen
  • : Nederlandse en Franse literatuurgeschiedenis, onuitgegeven teksten, politieke en culturele actualiteit
  • Contact

Recherche