Overblog Suivre ce blog
Editer l'article Administration Créer mon blog
9 août 2008 6 09 /08 /août /2008 02:37

Bob Mendes is ervan overtuigd dat er geen boek kan bestaan zonder eigen achtergrond, zonder eigen geschiedenis. De personages, het verhaal, de stijl, de emoties, de spanning, alles wat er achter de gedrukte woorden schuilgaat, is product van de sociale herkomst en de opvoeding van de schrijver, en wordt bovendien gekleurd door zijn persoonlijke belevenissen, zowel individuele als collectieve. Tot die persoonlijke belevenissen hoort de lectuur: zeg me wat je leest, en ik zal zeggen wie je bent.

In de afgelopen zeg maar vijfenzestig jaar, heeft Mendes naar eigen zeggen veel gelezen,

“duizenden goede boeken, honderden uitmuntende boeken en misschien een paar meesterwerken. Tenzij je me die noemt kan ik ze me niet herinneren, tenzij dan die boeken die raaklijnen vertoonden met mijn eigen leven. Stepping stones die mij geleid hebben tot de schrijver die ik ten slotte geworden ben.”

Het eerste boek dat de vroegrijpe Mendes verslond was Van het westelijk front geen nieuws (Im Westen nichts Neues, 1929) van Erich Maria Remarque (1898-1970), de internationale bestseller die het einde van de heroïsche verheerlijking van de Grote Oorlog in de literatuur bezegelde. [1] Van de Nederlandse vertaling waren al in 1932 meer dan 90.OOO exemplaren over de toonbank gegaan. Meteen al bij verschijnen zorgde Im Westen nichts Neues voor hevige controverses. Na de nationaal-socialistische machtsovername werd het boek in mei 1933 als “schadelijk voor de Duitse geest” openbaar verbrand onder het motto: “Gegen literarischen Verrat am Soldaten des Weltkrieges, für Erziehung des Volkes im Geist der Wahrhaftigkeit! Ich übergebe der Flamme die Schriften von Erich Maria Remarque”. Later werd hij vervallen verklaard van de Duitse nationaliteit. Tijdens de bezettingsjaren werden in België de boeken van Remarque uit de openbare bibliotheken verwijderd, maar Benjamin Mendes, de vader van Bob, was een verwoed lezer en beschikte over een kleine huisbibliotheek.

“Enkele uren na zijn arrestatie in juli 1942 bood zich bij ons thuis een luitenant aan van het verzet, die alles opruimde wat zowel voor ons als voor het verzet belastend kon zijn. Ik neem aan dat hij het exemplaar van Van het westelijk front geen nieuws meenam.”

Na de arrestatie van zijn vader dook Bobs broer Armand (toen achttien) onder bij een verzetsgroep in Luik om te ontsnappen aan de verplichte tewerkstelling in Duitsland. Bob en zijn broer Henri werden opgepakt, maar worden gered door een onbekende. Bob bracht dan om veiligheidsredenen de meeste tijd door in het huis van een verzetsman van Nederlandse afkomst. Daar las hij Hollands Glorie (1940) van Jan de Hartog (1914-2002). Hoofdthema van de epische roman is de strijd tegen overmacht en onrechtvaardigheid en de invloed daarvan op de hoofdpersonages. Zowel in de schrijver als in de held van het verhaal zag Mendes zijn alter ego. Het boek maakte zo’n indruk dat hij zich voornam te gaan varen.

Tot op vandaag brengt Mendes een grote waardering op voor de in Amerika, Frankrijk, Duitsland en Engeland hooggeschatte Jan de Hartog, die in Vlaanderen en Nederland bijna door alle critici hooghartig terzijde geschoven wordt.

“Het grootste compliment die ik ooit kreeg, was toen Rinus Ferdinandusse De kracht van het vuur vergeleek met Gods Geuzen.”

Twee boeken, de aanhouding en deportatie van zijn vader, de clandestiniteit waarin hij leefde, het feit dat hij de school diende te verlaten en zelf voor zijn levensonderhoud diende te zorgen, dat alles was beslissend voor de verdere ontwikkeling van Bob Mendes. In die vormingsjaren liggen de kiemen van zijn schrijverschap. De jonge David Mendes werd Bob en leerde wat het betekent in de verdrukking te moeten leven:

 “Ik heb toen een hoop problemen gehad met mijn voornaam David. Ik moest constant met een bewijs van het stadsbestuur op zak lopen, waaruit bleek dat ik van Arische afkomst was. Telkens wanneer ze bij een controle op mijn pas de naam David Mendes lazen, werd ik meteen meegenomen. Zelfs met de Belgische politie is me dat overkomen. Je hebt dan absoluut niets te zeggen, ze duwen je in een auto en je bent weg.”

Eveneens van Remarque las Mendes enkele jaren later Arc de Triomphe (1946), een roman die speelt in het milieu van opgejaagde emigranten die, op de vlucht voor de barbarij van Hitler-Duitsland, ondergedoken leven in Parijs. In deze personages die gekweld en bedreigd worden door de druk van de geschiedenis herkent Mendes “de echte sans-papiers”.

The Young Lions van Irvin Shaw (1913-1984) werd meteen bij verschijning in 1948 een wereldwijd succes. Het werd verfilmd in 1958 met in de hoofdrollen Marlon Brando, Montgomery Clift en Dean Martin en twee jaar geleden op DVD gebracht. Toen in 1968 de zestiende Nederlandse druk verscheen, gold De jonge leeuwen als de meest gelezen roman van de eeuw. Na zowat veertig jaar herinnert Mendes zich nog passages uit die roman.

“Irvin Shaw was in mijn ogen de voorloper van het New Journalism in geromantiseerde versie dat het latere handelsmerk zou worden van Tom Wolfe. Hij was ongetwijfeld sterk beïnvloed door de verslaggeving over de GI, de gewone soldaat in het leger, van oorlogscorrespondent Ernie Pyle (Pulitzer Price 1944) die door een kogel uit een Japans machinegeweer sneuvelde in 1945 op Iwo Jima. Zelf diende hij als “warrant officer” in Noord-Afrika, het Midden-Oosten en in heel Europa. Met De jonge leeuwen schreef hij een volledig geromantiseerd oorlogsverhaal met de hoogste werkelijkheidsgraad. Zijn werkwijze en stijl hebben vermoedelijk veel invloed gehad op mijn aanpak.”

Mendes kreeg naar eigen zeggen meer inzicht in het antisemitisme door de lezing van Exodus (1958),

“een geopolitieke bestseller over de onafhankelijkheidstrijd van het joodse volk dat na de holocaust Europa probeerde te ontvluchten, een schitterend boek dat diep indruk op mij maakte”.

In Exodus borstelt Leon Uris (1924-2003) een panorama van de lotgevallen van de Europese joden vanaf het eind van de negentiende eeuw tot de stichting van de staat Israël. De roman dankt zijn titel aan het schip “Exodus”, dat in 1947 met 4500 immigranten in Palestina aankwam, maar door de Britten niet tot de haven werd toegelaten. Uris geeft een zionistische interpretatie van de moderne joodse geschiedenis en maakt daarbij kortaf met een aantal culturele stereotypes. Tegenover taaie gemeenplaatsen als de geleerde jood, de vrome jood, de vernuftige jood als geslepen ondernemer of als overlever in een vijandelijke urbane omgeving, stelt hij de joodse verzetstrijder aan wie Paul Newman krachtig gestalte gaf in de succesrijke verfilming van Exodus door Otto Preminger (1960).

Twee boeken van Nobelprijswinnaar Ernest Hemingway (1899-1961) maakten rond hetzelfde tijdstip indruk op Mendes. Voor wie de klok luidt (For Whom the Bell Tolls, 1940) speelt tijdens de Spaanse burgeroorlog. Centraal staat een onheldhaftige strijder voor een idee, die een strategisch belangrijke opdracht tot een goed einde moet brengen. De oude man en de zee (The Old Man and the Sea, 1952), een novelle, kan gezien worden als een nuchtere maar krachtige metafoor van de eenzame, trotse enkeling in strijd met de blinde krachten van de natuur.

 

Dat waren, ruwweg anno 1960, de boeken die indruk hadden gemaakt op Bob Mendes, epische romans met een hoog werkelijkheidsgehalte en als gemeenschappelijke kernmotieven de oorlog en de vlucht. De oorlog is concreet of symbolisch (zoals in Hollands glorie en De oude man en de zee), de vlucht echter altijd concreet. Geen escapisme dus, neen, de (al dan niet) noodgedwongen fysieke vlucht vooruit die dynamiek geeft aan het verhaal. De (hoofd)acteurs worstelen met een noodlot dat niet alleen bepaald maar ook onlosmakelijk verknoopt is met de historische dimensie die alomtegenwoordig is. Ze worden daarbij (on)bewust gedreven door een al dan niet assertief gevoel van zelfrespect en door een aangeboren zin voor rechtvaardigheid. Ze hoeven trouwens geen heldendaden te stellen om van moed te getuigen.

 

Niet alleen de avontuurlijke romans, ook de auteurs vertonen gemeenschappelijke kenmerken. Remarque en Hemingway, notoire anti-fascisten, hebben net als Shaw en Uris de gruwel van de oorlog lijfelijk meegemaakt. Hollands glorie was gaandeweg een symbool van verzet tegen de Duitse bezetter geworden, en De Hartog vluchtte uit Nederland om zich, na een avontuurlijke zwerftocht, in Londen in dienst te stellen van de Nederlandse regering in ballingschap. Alle vijf waren succesauteurs die wereldwijd miljoenen exemplaren verkochten en sterke banden hadden met de film. Op Hemingway na, werden ze door critici die het monopolie van de literaire canon opeisten veelal hooghartig terzijde geschoven.

&

Het zou tot 1969 duren voor een eerste misdaadboek een blijvende indruk maakte op Mendes, maar dat was dan ook een mijlpaal in de geschiedenis van het spannende boek: The Godfather (De Peetvader) van Mario Puzo (1920-1999). De auteur legt voor de eerste keer de wereld van de georganiseerde misdaad open en bloot maar, aldus Mendes, “hij slaagt er ook in de personages zo voor te stellen dat de lezer sympathie krijgt voor de slechteriken”. Puzo slaagt er inderdaad in, meedogenloze criminelen die voor de meest barbaarse methodes niet terugdeinzen, moeiteloos om te toveren tot tragische helden met een strenge erecode, aldus in beslissende mate, en tot op heden, bijdragend tot de mythevorming rond de maffia. Drie jaar later, in 1972, werd de roman meesterlijk verfilmd door Francis Ford Coppola met een onvergetelijke Marlon Brando in de titelrol. De Peetvader draait rond macht, een thema dat Mendes fascineert.

Henri-Floris JESPERS

Van links naar rechts: Peggy Verhoeven, John Hoelen, Ludo Abicht, Henri-Floris Jespers, Bob Mendes en Wim Verheije,  13 september 2005.

[1] De realistische verfilming door Lewis Milestone, All Quiet on the Western Front (1930) - “one of the most powerful anti-war statements ever put on film” - toont talrijke gedenkwaardige scènes en een onvergetelijk slot en wordt tot op vandaag door The New York Times gerekend tot de beste duizend films ooit.

 

Partager cet article

Repost 0
Published by CDR-Mededelingen - dans littérature
commenter cet article

commentaires

Présentation

  • : Le blog de CDR-Mededelingen
  • : Nederlandse en Franse literatuurgeschiedenis, onuitgegeven teksten, politieke en culturele actualiteit
  • Contact

Recherche